Układy instytucjonalne
Wreszcie kilka słów o układach instytucjonalnych. Moja teza jest tu krótka: podstawowym warunkiem reformy systemu szkolnego jest udoskonalenie kierowania politycznego szkół, udoskonalenie działania administracji państwa, a przede wszystkim rad narodowych, udoskonalenie metod finansowania systemu szkolnego, reforma prawodawstwa regulującego działalność szkoły. Bez zmian w tych zakresach doskonalenie systemu szkolnego jest iluzją. Zastanawiając się nad materiałami porównawczymi historii społeczeństw, nad różnymi ideałami wychowania spotykanymi w dziejach, nad tym, dlaczego niektóre z tych ideałów były niezwykle efektywne i w pełni realizowane, a inne mimo ogromnej pracy wychowawczej i ogromnego nacisku systemów zinstytucjonalizowanych nigdy nie mogły osiągnąć pełnej realizacji - możemy oczywiście konstruować różne hipotezy. Najprostsza, stwierdzająca na przykład, że ideały wychowawcze społeczeństw wojowniczych - od plemion pierwotnych do Hitlerjugend - były niezwykle efektywne i realizowane w pełni, orzeka, że ideał wychowawczy jest realizowany w pełni, jeżeli odpowiada podstawowym cechom natury ludzkiej, to znaczy jeżeli apeluje do wojowniczości, do okrucieństwa, dąży do potęgi i dominowania nad innymi.